متفقين سوار بر موجي از نفت به پيروزي رسيدند

اشاره:
روز 28 ژوئن 1914، با صداي تپانچه اي كه وليعهد اتريش را در «سارايوو» ترور كرد، طبل جنگجهاني اول به صدا در آمد. جنگي مصيبت بار كه بيش از 13 ميليون كشته و تعداد بيشتري مجروح وآواره حاصل آن بود.
در اين اولين نبرد جهاني نيز نفت نقشي مهم بر عهده داشت، به گونهاي كه در پايان جنگ سناتور«پرانژه»، مدير كميته عمومي نفت فرانسه از نفت به عنوان «خون پيروزي» ياد كرد.
در اين شماره تاريخ جنگ جهاني اول را ورق ميزنيم و نقش نفت را در اين رويداد به اجمال موردبررسي قرار ميدهيم.

از نخستين روزهاي آغاز جنگ جهاني اول در سال 1914 رابطه بين تامين انرژي و روند نبرد بين دولتهاي متحد و متفق درگير كاملاً آشكار بود. طي جنگ تغيير منبع سوختي از زغالسنگ به نفت باسرعت سرسام آوري پيشرفت كرد نياز به اين سوخت جديد، نفت را به كانون درگيريها و يكي از اهداف اصلي جنگ مبدل ساخت.
در اين جنگ، سرعت تحرك از اهميت بسياري برخوردار بود. كشتيها، هواپيماها و خودروهايي كه فراورده هاي نفتي مصرف مي كردند توان حركتي بيشتري داشتند و قادر بودند مسافتهاي طولاني تري رابپيمايند.
ميتوان گفت براي نخستين بار در تاريخ جنگهاي بشري، ديگر تنها شمار واحدهاي نظامي و حتي سلاحهاي طرفين در تعيين سرنوشت جنگ مؤثر نبود، بلكه وسايل نقليه موتوري و سوخت مورد نيازآنها يعني نفت نيز به همان ميزان اهميت داشت.
اين مسئله با نگاهي گذرا به آمار تعداد وسايل نقليه موتوري و هواپيماهاي درگير جنگ قابل دركاست.
طي جنگ اول جهاني امريكا به تنهايي 50 هزار فروند هواپيما به ميدان نبرد آورد. شماره كاميونهاي نظامي انگليس از 827 دستگاه به 56 هزار دستگاه و تعداد هواپيماهاي آن از 200 فروند به 55 هزارفروند رسيد.
ارتش فرانسه در سال 1914 حدود 110 دستگاه كاميون و 132 فروند هواپيما در اختيار داشت كه تعداد آنها در سال 1918 به 70 هزار دستگاه كاميون و 12 هزار فروند هواپيما رسيد.
نقش وسايل نقليه موتوري در جنگ به درجهاي رسيد كه در ماههاي پاياني نبرد، تنها در جبهه غربروزانه 12 هزار بشكه نفت به مصرف ميرسيد. اهميت اين عدد وقتي بيشتر آشكار ميشود كه بدانيم ظرفيت توليد نفت ايران در سال 1918 تنها 18 هزار بشكه در روز بود.

ارتش تاكسي سواران

يكي از بارزترين جلوه هاي اثرگذاري نفت در جنگ جهاني اول را ميتوان در نبرد پاريس مشاهده كرد. زماني كه ارتش آلمان 60 كيلومتر تا پايتخت فرانسه فاصله داشت و بيم سقوط اين شهر همه متفقين را فرا گرفته بود.
با نزديك شدن قواي آلمان، دولت فرانسه به همراه يكصد هزار غير نظامي پاريس را تخليه كرد وسرفرماندهي ارتش فرانسه در انديشه عقب نشيني به جنوب و شرق پاريس بود.
در اين ميان تنها فرماندار نظامي پاريس هنوز به دفع حمله آلمانيها اميدوار بود، اما مشكل ارتش فرانسه در اين بود كه قواي تقويتي فرانسه براي رسيدن به جبهه نبرد دچار مشكل بود و در نبرد راه آهن وخودروهاي نظامي، نمي توانست خود را به موقع به صحنه جنگ برساند.
براي رفع مشكل، «گالياني» فرماندار نظامي پاريس 3 هزار تاكسي اين شهر را به خدمت گرفت و آنها راوادار كرد تا به جاي حمل مسافر در خيابانهاي شهري در آستانه سقوط، سربازان فرانسوي را به جبهه هاي نبرد برسانند.
تاكسيها در تاريكي شب هزاران نيروي نظامي را به نقاط حساس جبهه رساندند و همين مسئله سرنوشت جنگ را تغيير داد. آلمانيها عقب نشيني كردند و پاريس به كمك ارتش تاكسي سواران از سقوطو ويراني نجات يافت.
بررسي صحنه هاي جنگ اول جهاني نشان ميدهد كه دستيابي به مخازن نفتي همواره در كانون توجه برنامه ريزان نظامي كشورهاي درگير قرار داشته است. به عنوان مثال ميتوان به لشكركشي آلمان بهروماني اشاره كرد كه تنها يك هدف داشت: در اختيار گرفتن حوزه هاي نفتي، پالايشگاهها و مراكزبارگيري نفت. در مقابل، دولتهاي گروه متفقين براي جلوگيري از دستيابي آلمانها به نفت روماني، 70پالايشگاه و حدود 800 هزار تن نفت خام و فراورده هاي نفتي موجود در مخازن روماني را به آتش كشيدند.

نفت ماده اوليه T.N.T

نقش نفت در جنگ جهاني اول تنها به عنوان سوخت خودروها و هواپيماها محدود نبود. در سال1903 يك شيميدان دانشگاه كمبريج روش توليد «تولوئول» از نفت را كشف كرده بود. ماده شيميايي«تولوئول» يكي از اجزا اسامي ماده منفجره تي.ان.تي (T.N.T) بود كه تا آن زمان از زغال سنگ به دست مي آمد. با توجه به اهميت اين مسئله نيروهاي انگليسي در يورشي شبانه كارخانه استخراج «تولوئول» ازنفت را كه از سوي بازوي هلندي گروه «رويال داچ شل» در روتردام هلند بنا شده بود و از سوي آلمانهابراي ساخت T.N.T مورد استفاده قرار گرفت، قطعه قطعه پياده كردند و دور از چشم نيروهاي آلماني به شهر «سامرست» انتقال دادند.
اين كارخانه بخش اعظم نيازهاي ارتش انگليس به ماده منفجره T.N.T را در جنگ جهاني اول تامين ميكرد.

نفت در نبردهاي دريايي

در آغاز سال 1917 حملات نامحدود و گسترده زيردرياييهاي آلماني به كشتيهاي متفقين آغاز شد. درفاصله ماههاي مي و سپتامبر 1917، «استاندارد اويل آو نيوجرزي» 6 نفتكش خود را از دست داد.كمبود نفت از تحرك نيروهاي متفقين كاست و حتي طرحي براي استفاده از زغال سنگ در كشتيها ارائه شد. در ژوئيه 1917 سفير امريكا در لندن طي نامهاي به دولت خود نوشت: «آلمانيها دارند پيروزميشوند. آنها اخيراً تعداد زيادي از كشتي هاي حامل نفت را غرق كرده اند و انگليسي ها در وضع خطرناكي قرار دارند.»
وزير مستعمرات بريتانيا نيز در مجلس عوام هشدار داد: «در حال حاضر نفت از هرچيز ديگري بيشتراهميت دارد. كشور ميتواند سرباز، مهمات و پول داشته باشد، اما اگر نفت نداشته باشد، همه مزيتهاي ديگر كمترين ارزشي نخواهد داشت.»
فرانسه نيز در پي حملات گسترده زيردريايي هاي آلماني از نظر نفتي وضع بهتري نداشت. به همين دليل «ژرژ كلمانسو» نخست وزير فرانسه از رئيس جمهوري امريكا درخواست صدهزار تن نفت كرد ونوشت: «بنزين در جنگهاي آتي به اندازه خون اهميت دارد و عدم عرضه بنزين ارتش ما را فلج خواهدساخت.»
در اين موقعيت نفت امريكا به يكي از عناصر اساسي اداره و پيشبرد جنگ تبديل شد و با تشكيل«كنفرانس نفتي بين المتفقين» 9 در فوريه 1918 عمليات عرضه و حمل نفت در ميان اين كشورها تنظيم شد و مشكل سوختي آنها را حل كرد.

نفت باكو آخرين اميد آلمانيها

با ويران شدن تاسيسات نفتي روماني، آلمانها نفت باكو را به عنوان آخرين نقطه اميد خود هدف قراردادند. آنها سعي كردند از طريق انعقاد پيمان با بلشويك ها كه در اوايل سال 1917 در روسيه به قدرترسيده بودند، به نفت باكو دست پيدا كنند. اما تركيه عثماني كه متحد آلمانها به شمار ميرفت،پيشدستي كرد و با محاصره شهر باكو چند ميدان توليد نفت را به تصرف خود در آورد.
اين مسئله زنگ خطر را براي متفقين بهصدا درآورد و در اوت 1918 انگليسيها از راه ايران به طرف باكو حركت كردند. هدف نيروهاي انگليسي نجات باكو از محاصره تركها و يا انهدام تاسيسات نفتي آنبود. با ورود انگليسي ها به منطقه، نفت باكو در لحظهاي حساس از آلماني ها دريغ شد.

آلمان از نفت شكست خورد
محروم كردن آلمانها از نفت باكو ضربهاي قاطع بر ارتش آن كشور بود. ارتش آلمان همه ذخاير خود رامصرف كرده بود، صنايع نظامي متكي به نفت در آستانه تعطيلي قرار گرفتند و حركتهاي زميني و هوايي آلمان طي ماه به طور كامل متوقف شد. يك ماه بعد، ساعت 5 صبح 11 نوامبر 1918 آلمان تسليم شد وجنگ جهاني اول به پايان رسيد.
ده روز پس از متاركه جنگ، دولت انگليس ميهماني شامي به افتخار «كنفرانس نفتي بين المتفقين»ترتيب داد كه طي آن «لرد كرزن» سياستمدار انگليس طي سخناني اعلام كرد: «متفقين سوار بر موجي ازنفت به پيروزي رسيدند.»