ملي شدن نفت، پيروزي اراده ملي

 
اشاره
بيست ونهم اسفندماه هر سال يادآور آخرين روز سال 1329 هجري شمسي است كه طي آن درآخرين ساعات و دقايق سال، مجلس سنا قانون ملي شدن صنعت نفت را به تصويب رساند و پيروزي اراده ملي در نهضت مليشدن نفت ايران رقم خود. پيروزي كه عطر آن به همراه عطر نوروز در سراسرايران منتشر شد و گرانقدرترين هديه و عيدي بود كه ايرانيان در آن زمان از منتخبين خود دريافت كردند.
اما اين اتفاق بزرگ و اين پيروزي مسرتبخش كه ايرانيان با آن به استقبال بهار رفتند چگونه روي داد؟در دوراني كه ميدانيم استبداد حرف اول و آخر را ميزد، چگونه يك اقليت پارلماني توانست كاري به اين عظمت را به انجام برساند؟! مقاله حاضر به بحث در اين زمينه مي پردازد.
براي بررسي دلايل پيروزي اراده ملي در مليشدن صنعت نفت بايد حوادث منجر به آن را از مهرماه سال 1328 هجري شمسي مورد تجزيه و تحليل قرار دهيم. زماني كه انتخابات مجلس به يكي ازصحنه هاي چالش بين حكومت و مردم تبديل شده بود. عليرغم استقرار نظام مشروطه در ايران، جزادوار نخستين كه البته آن هم گرفتار مشكلاتي بود، روند انتخابات از سلامت برخوردار نبود و كار به جايي رسيد كه در اغلب دوره ها، اعضاي مجلس قبل از انتخابات مشخص بودند و اوج اين سياه كاري را ميتوانيم در تحميل نمايندگان مجلس سيزدهم به مردم مشاهده كنيم. اين شرايط كمابيش تا دوره پانزدهم ادامه داشت و در همين زمان بود كه اعتراضات علني روشنفكران و سياسيون در اين زمينه آغازشد و در بيست ودوم مهرماه صداي اعتراضات به پشت پنجره هاي كاخ سلطنتي رسيد.
در اين زمان كه شاه براي سفر به آمريكا آماده مي شد و وزير كشور هم مي خواست همچون گذشته مجلس در شرف تاسيس شانزدهم را از افراد مورد نظر دربار پُر كند، جماعتي از سياسيون، تجار ودانشجويان، به رهبري دكتر محمد مصدق وارد كاخ سلطنتي شدند تا به نبود انتخابات آزاد اعتراض كنند. معترضين كميته اي متشكل از 12 تن به سرپرستي دكتر مصدق انتخاب كردند تا با هژير وزير دربارگفت وگو كنند. اعتراضات در باغ كاخ سلطنتي چنان مؤثر بود كه هژير وعده داد تا به بينظمي هاي انتخاباتي پايان دهد. انتخابات در بيستم اسفند 1328 برگزار شد كه راه يابي و پيروزي كانديداهاي ملي وآيت ا... كاشاني در تبعيد را به عنوان نماينده مردم تهران به همراه داشت. مردم استقبال كم نظيري ازآيت ا... كاشاني كردند، تمامي مبارزان ضداستعمار در يك صف واحد قرار گرفته و مجلس شانزدهم كارخود را آغاز كرد.
ائتلاف ضداستعمار از آغاز نگاه ويژه اي به مسئله نفت در ايران و سعي جدي در حل آن داشت،چراكه مسئله نفت از مدتها قبل توجه افكار عمومي را به خود جلب كرده بود. قرارداد 1933 كه تلاشي براي كسب اعتبار داخلي و خارجي براي استعمارگران نفتي بود نتوانست مطالبات واقعي ايرانيان را دراين زمينه برآورده سازد. پس از آن، قرارداد گس-گلشائيان نيز در عمل حقوق ملت ايران را برآورده نكرد.تمام اين نارضايتي ها وقتي شديدتر شد كه در صحنه جهاني قراردادهاي نفتي، به خصوص بين شركت هاي امريكايي و ديگر كشورهاي صاحب نفت، قراردادها رو به تعديل و تقسيم عوايد به صورت مساوي مي رفت و اخبار آن در ايران نيز منتشر ميشد كه اين مسئله نيز در ترغيب مردم براي مطالبه حقوق خودبسيار مؤثر بود.
مؤلف كتاب «فتور و سقوط امپراطوري بريتانيا»، در اثر خود، قرارداد 50-50 شركت امريكايي آرامكو و عربستان سعودي را يك انقلاب تعديل كننده سياسي اقتصادي تعبير مي كند كه اثر آن بركشورهاي خاورميانه كمتر از تاثير اعطاي استقلال به كشورهاي هند و پاكستان در شبه قاره هند نبوده است.
در ايران، اراده ملي كردن نفت از آذرماه سال 29 با نطق مهم دكتر مصدق در مجلس علني شد. نطق آتشين دكتر مصدق از جانب افكار عمومي، روزنامه ها و احزاب مورد استقبال قرار گرفت كه تظاهرات وراهپيمايي هاي متعددي را به دنبال داشت. آيت ا... كاشاني همه مسلمانان صادق و شهروندان ميهن پرست را تشويق كرد تا به مبارزه ملي كردن صنعت نفت عليه دشمنان اسلام و ايران بپيوندند.
مصدق نيز در سنگر تاثيرگذار مجلس طرح ملي شدن صنعت نفت را ابتدا در كميسيون نفت مجلس كه خود رياست آن را به عهده داشت مطرح كرد و در 24 اسفند در مجلس شوراي ملي آن را به تصويب رساند.
به اين ترتيب، يك اقليت پارلماني كوچك كه از پشتيباني افكار عمومي برخوردار بود، آنچنان نمايندگان سلطنت طلب و طرفداران انگليس را ترساند كه آنها نتوانستند مطابق ميل خود راي دهند وسرانجام در 29 اسفندماه، مجلس سنا نيز در آخرين روز كاري خود در سال 1329 تصميم كميسيون نفت را تصويب كرد و «به نام سعادت ملت ايران و به منظور كمك به تامين صلح جهاني، صنعت نفت در تمام مناطق كشور بدون استثناء ملي اعلام شد».
به اين ترتيب نفت، اين عظيمترين سرمايه كشور با پشتيباني آيت ا... كاشاني و با پايمردي مصدق وياران اندك اما بااراده اش در مجلس شانزدهم ملي اعلام شد كه خاطره خوش آن تا امروز و تا هميشه درذهن ايرانيان ماندگار خواهد بود.
مشكلات و مصائبي كه از بابت «نه»گفتن به استعمار انگليس بعدها به سر ايرانيان آمد بسيار ملال آوربود، اما با اين حال نتوانست شيريني اين پيروزي بزرگ را از بين ببرد.
سالروز اين پيروزي و موفقيت را به همه ايرانيان به ويژه همكاران پرتلاش صنعت نفت تهنيت مي گوييم و ياد همه كوشندگان در اين راه را گرامي مي داريم.


نهرو، نخست وزير فقيد هند:
مساعي و فداكاريهاي ايران دنيا را تكان داد

نفت ايران در جريان جنگ اول جهاني توان جنگي فوق العاده اي را به ابرقدرت استعمارگر انگليس بخشيد و اين كشور را بر آن داشت تا هرچه بيشتر صنايع نفت را در اختيار گيرد، تا جايي كه اشغال ايران در جنگ دوم جهاني به وسيله متفقين، در اصل براي حفظ منافع آنان يعني نفت در مقابل نفود آلماني ها بود. سقوط رضاخان ملت ايران را كم كم به اهميت و حساسيت موضوع واقف ساخت. در اواخر سال1322 هجري شمسي آمريكايي ها پا به ميدان گذاردند تا امتياز نفت شمال را دريافت كنند كه ناگاه مذاكرات آنان با دولت ايران در مجلس چهاردهم انعكاس يافت و جنجالي بزرگ به پا كرد.
هم زمان شوروي ها كه به مناسبت موقعيت جغرافيايي خود را ذيحق در نفت شمال ايران مي دانستند وارد مذاكره شدند. انگليس كه با رقباي جديد سرسختي مواجه شده بود براي حفظ تسلط انحصاري باكمك ايادي آشكار و نهان، خود مشغول زمينه سازي شد. تصميمي كه مجلس چهاردهم در مقابل درخواست آمريكا و شوروي گرفت، به عنوان سياست موازنه منفي تلقي شد. بر اساس اين تصميم قرارشد كه امتياز جديدي در مورد نفت به هيچ كشوري داده نشود و در نتيجه انگلستان كه منابع عظيم نفت ايران را در اختيار داشت همچنان قدرت فائق در منطقه و مسلط بر ايران باقي ماند. اما اين موقعيتي نبودكه دلخواه ملت ايران باشد. به همين دليل از سوي يكي از نمايندگان مجلس چهاردهم طرح الغاي قرارداد نفت جنوب به ميان آورده شد.
انگليس براي خنثي كردن اين مبارزه به مقابله پرداخت و مسئله تغيير قانون اساسي در جهت تحكيم قدرت شاه با تشكيل مجلس مؤسسان، مجلس سنا، تقويت سپهبد رزم آرا در ستاد ارتش ايران، ايجادحادثه 15 بهمن 1327 «ه.ش» و تعطيلي مطبوعات، محدوديت احزاب و تبعيد آيت ا... كاشاني ازآن جهت پيش آمد كه مبارزه ضداستعماري ملت ايران متوقف شود، اما پيدايش اقليت مجلس پانزدهم وطرح چند استيضاح عليه دولت و مخصوصاً جلوگيري از تصويب قرارداد گس-گلشائيان در مجلس پانزدهم و فعاليت شديد و خستگي ناپذير فدائيان اسلام، تشكيل جبهه ملي و حمايت شديد آيت ا...سيدابوالقاسم كاشاني از نهضت، مجموعاً سنگر مستحكمي از ملت مسلمان ايران در مقابل سياست انگليس به وجود آورد. اين مبارزه به مجلس شانزدهم كشيده شد و در عين حال تمام اقشار ملت ازدانشجو، بازاري، اداري، روحاني، ارتشي وارد مبارزه شدند. سپهبد رزم آرا آخرين مهره ذخيره وسرشناسي بود كه استعمار انگليس مي توانست وارد صحنه سازد، اما با قتل او در سال 1329 ه.ش به وسيله فدائيان اسلام، عملاً قدرت و حاكميت به دست ملتي افتاد كه بسياري از موانع را سرسختانه درهم شكسته بود. اما با توجه به وضع جهان در آن زمان تجربه كافي از بعضي چهره هاي فريب كار و توافق ها ونيرنگ هاي قدرت هاي بزرگ را نداشت. موقعيت جهان در آن زمان به گونه اي بود كه اكثريتي از كشورهامستقيماً تحت استعمار كهن بودند. مجموع كشورهاي مستقل آن روز جهان كه عضو رسمي سازمان ملل متحد بودند از 60 كشور تجاوز نمي كرد. يعني حدود يكصد كشوري كه بعد از آن تاريخ به استقلال رسيده اند، در آسيا، آفريقا، آمريكاي لاتين رسماً تحت سلطه استعمارگران و غارتگران بين المللي و دراسارت بودند. در جهان پر از ظلم و ستم آن روز كه بريتانياي كبير نخستين و بزرگترين قدرت استعماري را تشكيل ميداد قيام ملت مسلمان ايران بسيار اهميت داشت همه محافل سياسي و اقتصادي مجامع ملي و بين المللي سازمان هاي خبري و مطبوعاتي در چهارگوشه جهان چشم به ايران دوخته بودند.
در همان تاريخ جواهر لعل نهرو نخست وزير هندوستان در مقابل يكصد هزار هندي در دهلي نو نطق2 ساعت هاي را در زير باران تند و شديد ايراد كرد و گفت: آسيا بعد از چهارصد سال خمودگي و سستي امروز دوباره قد علم كرده، مساعي و فداكاريهاي ايران در مورد ملي كردن صنعت نفت دنيا را تكان داد.ايرانيان كه از تصرف ثروت خود محروم بودند مي خواهند اموال و حقوق خود را در دست بگيرند. من ازافكار برجسته دنيا كه در اين روزها از ايران ديدن كرده ولي فراموش مي كنند كه آسيا با چه سرعتي به سوي تحول پيش مي رود، متحير و متعجب هستم. (روزنامه اطلاعات 7564)
ملت ايران در چنين شرايطي براي درهم كوبيدن پير فرتوت استعمار به پا خاست و شريان حياتي قدرت جهانخوار را كه نفت بود قطع كرد. گزارش هاي مربوط به اين رويداد همه حوادث ديگر جهان راتحت الشعاع قرار داد.